3. -------------------------------------
albert eynşteynin dini inancı ile bağlı bir yazısı :

dini inanclarım haqqında yazılanlar, davamlı tekrar edilen böyük bir yalandan başqa bir şey deyil. tanrıya inanmıram, bunu heç vaxt inkar etmedim, her zaman açıq açıq demişem. eger içimde bir yerlerde dini olduğu deyile bilecek bir şey varsa, o da bilimimizin ortaya qoyduğu qederiyle dünyanın quruluşuna indandığım sonsuz heyranlıqdır.

tanrı meselesi açıldığında, özümü bir aqnostik olaraq gördüyümü söyleye bilerem.heyatı daha gözel, daha yaşanar edecek exlaqi prinsipler baxımından son derece ehemiyyetli olan aydın bir şüurun; bir qanun qoyucu fikrine, xüsusile de mükafat ve cezaya göre işleyen bir qanun sistemine (din) ehtiyac duyacağına inanmıram.

yoxlaya bileceyimiz en yaxşı şey sirrli olandır. heqiqi senetin ve heqiqi elmin can evindeki en esas duyğudur bu. sirr nedir bilmeyen, artıq maraq ede bilmeyen, teeccüblenmeyen birinin yaşadığı deyile bilmez, bele biri eriyib getmiş şam kimidir. dinin kökünde, qorxuyla qarışıq olsa da, bu sirr tecrübesi vardır. nüfuz ede bilmediyimiz bir şeyin mövcudiyetiyle elaqedar, en derin ağlın ve göz oxşayan gözelliyin ağlımızın yalnız en esas formalarına çata bildiyi yönleri elaqedar bir melumat - esl dini reftar bu melumatdan ve bu duyğudan ibaretdir. bu baxımdan, amma yalnız bu baxımdan çox dindar biriyem. yaratdığı canlıları mükafatlandıran ve cezalandıran ya da bizim bildiyimiz növden bir iradeye sahib olan bir tanrı fikri çox ağılıma yatmır. insanın fiziki ölümünden sonra nece ayaqda qaldığını anlaya bilmirem, bele bir şeyin başıma gelmesini de istemezdim; onsuz da bele fikirler yalnız zeif ruhların qorxularına ve axmaq eqoizmlerine yaxşı gelir.sonsuz heyatın sirri, heqiqetin möhteşem quruluşuyla elaqedar ipucları, dahası tebietde tezahür eden ağılın ne qeder kiçik olursa olsun bir parçasını anlamaq üçün canı könülden meşğul olmaq mene çatır.

çox dindar bir inançsızam men ... başqa cür, yeni bir dine inanıram.

mükafatlandıran ve cezalandıran bir tanrı fikirini qavramaq, insanın hereketleri xarici ve daxili zeruretler terefinden teyin olunduğu üçün çox çetindir. çünki bu veziyyetde, allahın gözünde, cansız bir obyekt hereketlerinden ne qeder cavabdehdirse , insan da başına gelenlerden ancaq o qeder mesul ola biler. elmi bu sebeble dağıdıcı bir exlaqa sahib olmaqla günahlandırırlar, amma elmi bununla ittiham etmek heç edaletli deyil. bir insanın etik davranışları empatik, tehsile, ictimai bağlara ve ehtiyaclara dayandırılmalıdır; bunun üçün dini bir dayağa ehtiyac yoxdur. insan cezalandırılma qorxusu ve ödüllendirilme ümidiyle özünü mehdudlaşdırsaydı, esl o vaxt ürek ağrıdan bir halda olardı. bele düşünende, kilsenin niye ezelden elmle döyüşdüyünü ve elme maraqlı olanlara zülm etdiyini anlamaq asanlaşar.

tebiete heç vaxt bir hedef ya da meqsed ve ya insana xas kimi görünebilecek başqa bir xüsusiyyet etf etmedim. tebiete baxdığımda möhteşem bir quruluş görürem.yalnız yarım yamalaq anlayabildiğimiz bu quruluş, ağılı başında bir insanda ancaq tevazö oyandıra biler. bu heqiqi dini duyğunun mistisizmle uzaqdan-yaxından elaqesi yoxdur.

albert eynşteyn
-------------------------------------